नेहमीच्या कार्यालयीन कामात AI च्या वापराशी संबंधित नैतिक समस्या कशी असू शकते?
कामाच्या ठिकाणी AI च्या नैतिक वापराशी संबंधित समस्या बहुतेकदा एखाद्या छोट्या शॉर्टकटच्या रूपात दिसते: कुणीही न तपासलेली क्रमवारी, कुणीही स्वाक्षरी न केलेले पत्र किंवा कधीही मंजूर न केलेल्या साधनात पेस्ट केलेली स्प्रेडशीट.
कॅल्डर लेटिंग्ज नावाच्या एका काल्पनिक, 35 जणांच्या भाडेव्यवहार संस्थेची कल्पना करा. तिची मालमत्ता व्यवस्थापक नादिया हिच्याकडे सोमवारी सकाळी दोन कामे आहेत. पहिले म्हणजे, आठवडाअखेरीस देखभालीच्या 60 विनंत्या आल्या आहेत आणि AI सहाय्यकाने त्यांना तातडीनुसार क्रम द्यावा असे तिला वाटते. दुसरे म्हणजे, 14 भाडेकरूंचे भाडे थकले आहे आणि सहाय्यकाने आठवण करून देणाऱ्या पत्रांचे मसुदे तयार करावेत असे तिला वाटते. तिची विस्कळीत माहिती अशी आहे: 'बॉयलर चालत नाही, 2 मुले, सदनिका 4B'; 'नळ पुन्हा गळतोय!!'; 'शयनकक्षात बुरशी, भाडेकरू म्हणतो दमा आहे'; 'थकबाकीची यादी जोडली आहे: नावे, रकमा, फोन क्रमांक, एकटी आई, नोकरी गेली अशा नोंदी'. यातील प्रत्येक ओळीत एक नैतिक निर्णय दडलेला आहे, जो आपण घेत आहोत याचीही तिला जाणीव नसेल.
सोप्या शब्दांत AI च्या नैतिक वापराची तत्त्वे कोणती?
नैतिक AI ची तत्त्वे पाच प्रश्नांत मांडता येतात: ते न्याय्य आहे का, पारदर्शक आहे का, गोपनीयतेचे संरक्षण करते का, जबाबदार कोण आहे आणि त्यातून हानी होऊ शकते का? कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या नैतिकतेवरील युनेस्कोची शिफारस आणि आर्थिक सहकार्य व विकास संघटनेची AI तत्त्वे यांसारख्या आंतरराष्ट्रीय चौकटींमध्ये यापेक्षा मोठ्या याद्या आहेत, पण बहुतेक कार्यालयीन कर्मचाऱ्यांना घ्यावे लागणारे निर्णय या पाच प्रश्नांत येतात.
न्याय्यता: यामुळे सारखी परिस्थिती असलेल्या लोकांना वेगळी वागणूक मिळेल का?
नाव, पत्ता किंवा एखाद्याला इंग्रजी किती चांगले लिहिता येते यांसारख्या असंबद्ध कारणांमुळे निष्पत्तीत क्रमवारी, गुण किंवा मांडणी बदलते का ते तपासा.
पारदर्शकता: प्रभावित होणाऱ्या लोकांना AI वापरल्याचे समजेल का?
ग्राहक, सहकारी किंवा भाडेकरू यांना याबद्दल सांगितले जावे अशी रास्त अपेक्षा असेल का आणि निकाल कसा तयार झाला हे तुम्ही समजावून सांगू शकाल का, हे विचारा.
गोपनीयता: कामासाठी आवश्यकतेपेक्षा जास्त वैयक्तिक माहिती तुम्ही दिली का?
कामासाठी खरोखर गरज नसेल तर नावे, संपर्क तपशील आणि संवेदनशील नोंदी काढून टाका आणि तुमच्या नियोक्त्याने मान्यता दिलेली साधनेच वापरा.
उत्तरदायित्व: निर्णयावर कोणाचे नाव आहे?
AI च्या मदतीने घेतलेल्या प्रत्येक निर्णयाचे पुनरावलोकन केलेली आणि त्याची जबाबदारी घेऊ शकणारी व्यक्ती असणे आवश्यक आहे. 'AI ने सुचवले' असे म्हणणे म्हणजे जबाबदारी घेणे नव्हे.
हानी: हे चुकीचे असल्यास कोणाचे नुकसान होईल?
प्रत्यक्षात घडू शकणारी सर्वात वाईट चूक आणि तिचा फटका कोणाला बसेल याची कल्पना करा. एखाद्या व्यक्तीला जितका मोठा फटका बसू शकतो, तितकी निष्पत्ती अधिक तपासणे आवश्यक आहे.
AI च्या नैतिक वापराबाबतचा कमकुवत आणि सुधारित निर्णय कसा असतो?
कमकुवत पद्धत: नादिया नोंदींच्या स्तंभासह थकबाकीचे संपूर्ण स्प्रेडशीट पेस्ट करते आणि सांगते: 'या भाडेकरूंना पैसे भरा, नाहीतर जागा खाली करावी लागेल असे सांगणारी ठाम पत्रे लिहा.' ती सहाय्यकाला देखभालीच्या यादीचा क्रम 'महत्त्वानुसार' लावायलाही सांगते. निकालात बुरशीच्या समस्येपेक्षा गळणाऱ्या नळाला वरचा क्रम दिला जातो, कारण त्या भाडेकरूने लांबलचक, संतप्त संदेश लिहिलेला असतो. शिवाय, नुकतीच नोकरी गेल्याचा उल्लेख असलेल्या भाडेकरूच्या पत्रात जागा खाली करण्याचा शब्द वारंवार येतो. वैयक्तिक नोंदी साधनात गेल्या आहेत, पत्रांवर कुणाचीही स्वाक्षरी नाही आणि क्रमवारीत जोखमीपेक्षा आक्रमक लिखाणाला प्राधान्य मिळते.
सुधारित पद्धत: नादिया नावे, फोन क्रमांक आणि नोंदींचा स्तंभ काढून टाकते. मग ती विचारते: 'देखभालीच्या या विनंत्यांचा क्रम आधी आरोग्य आणि सुरक्षिततेचा धोका, त्यानंतर मालमत्तेचे नुकसान आणि शेवटी आराम या निकषांनुसार लावा. प्रत्येक क्रमाचे कारण एका ओळीत सांगा. संदेशाचा सूर किंवा लांबी विचारात घेऊ नका.' या क्रमवारीत मुले असलेल्या घरातील बॉयलरची समस्या आणि आरोग्यसमस्या नमूद केलेल्या घरातील बुरशीची समस्या सर्वात वर येतात. प्रत्येकासाठी ती तपासू शकेल असे कारण दिलेले असते. पत्रांसाठी ती एक नम्र नमुना मागते, ज्यात थकबाकीची रक्कम, परतफेडीचा आराखडा ठरवण्यासाठी फोनवर बोलण्याचा प्रस्ताव आणि कर्जाबाबत मोफत सल्ला कुठे मिळेल हे दिलेले असेल. ती स्वतः नावे घालते, प्रत्येक पत्र वाचते आणि त्यावर सही करते. आता पाचही प्रश्नांची उत्तरे मिळतात.
AI च्या मदतीने घेतलेला निर्णय नैतिक आहे की नाही हे कसे तपासावे?
AI च्या मदतीने घेतलेला निर्णय तपासण्यासाठी, कृती करण्यापूर्वी पाचपैकी प्रत्येक प्रश्नासमोर एका ओळीत उत्तर लिहा. एखाद्या प्रश्नाचे उत्तर लिहिता येत नसेल, तर त्याच बाबीत सुधारणा करणे किंवा ती वरिष्ठांकडे मांडणे आवश्यक आहे.
| प्रश्न | नादियाचे उत्तर |
|---|---|
| निःपक्षपाती आहे का? | प्राधान्यक्रम ठरवताना नमूद केलेले जोखमीचे निकष वापरले जातात, संदेशाचा सूर नाही |
| पारदर्शक आहे का? | पत्रांचे पुनरावलोकन आणि त्यांवर स्वाक्षरी एका नामनिर्दिष्ट व्यक्तीकडून केली जाते |
| खाजगी? | वापरण्यापूर्वी नावे, फोन क्रमांक आणि टिपा काढून टाकल्या आहेत |
| उत्तरदायी कोण? | क्रमवारी आणि प्रत्येक पत्राची जबाबदारी नादियाकडे आहे |
| हानी? | सर्वात वाईट परिणाम म्हणजे दुरुस्तीला उशीर; प्रमुख जोखमींची प्रत्यक्ष तपासणी केली आहे |
कामाच्या ठिकाणी AI चा नैतिक वापर करताना होणाऱ्या सामान्य चुका कोणत्या?
सर्वात सामान्य चूक म्हणजे नैतिकता ही प्रत्येक निष्पत्तीला लागू करण्याची सवय न मानता केवळ धोरणाचा दस्तऐवज मानणे. इतर चुका: साधन यंत्र आहे म्हणून ते तटस्थ आहे असे मानणे, एकाच स्प्रेडशीटमध्ये होत्या म्हणून संवेदनशील नोंदी पेस्ट करणे, AI ने दिलेली क्रमवारी कशावर आधारित आहे हे न विचारता स्वीकारणे आणि माणसाने लिहिलेले असावे अशी लोकांची अपेक्षा असलेल्या संदेशांमध्ये AI चा सहभाग लपवणे. एखाद्या निर्णयाचा कोणाच्या घरावर, नोकरीवर, पैशांवर किंवा आरोग्यावर परिणाम होत असेल, तर एकट्याने निर्णय घेण्याऐवजी तो अधिकार असलेल्या व्यक्तीकडे सोपवा.
Tosheo.ai च्या अभ्यासक्रम सूचीमध्ये नैतिक AI हा विषय कुठे येतो?
AI साक्षरता अभ्यासक्रमातील जबाबदार AI आणि धोरण या विभागात नैतिक AI चा समावेश आहे. त्यासोबत जबाबदार AI साठीची नियंत्रणे आणि मानवी आढावा यांवरील धडेही आहेत. Tosheo.ai वरील प्रत्यक्ष कृतीत तुम्हाला तुमच्या स्वतःच्या भूमिकेशी संबंधित एक छोटा प्रसंग दिला जातो, तुम्ही AI साधनाच्या मदतीने निर्णय घेता आणि गुणांकन निकषांनुसार मिळणारा अभिप्राय तुम्ही वगळलेला प्रत्येक प्रश्न दाखवतो.